Sau khi Stalin qua đời, chính trường Liên Xô nhiều xáo trộn. Malencốp giữ cương vị lãnh đạo Đảng và sau đó được cử làm chủ tịch hội đồng bộ trưởng Liên Xô. Bêria tập trung cả Bộ nội vụ và cơ quan an ninh trong tay. Ngày 14-3 năm đó, Hội nghị TW Đảng cử Khơrutsốp và Xuxlốp vào Ban bí thư, Malencôp thôi giữ chức Bí thư ủy ban TW Đảng nhà nước ân xá một số tù chính trị, 15 bác sỹ trong vụ “ Áo choàng trắng” được tự do. Hạ giá một số mặt hàng. Các vụ trấn áp của cơ quan an ninh trước đây bị chính thức lên án. Tháng 6-1953 việc chống tệ sùng bái cá nhân được đặt ra một cách công khai, Bêria bị bắt và bị xử bắn. Tháng 9-1953 Khơrutsôp được Hội nghị TW Đảng cử làm Bí thư nhất của Đảng CS Liên Xô. Trên cương vị này, Khơrutsôp đã có những cải tiến sự lãnh đạo của Đảng về đối nội và đối ngoại.

Tại Đại hội lần thứ 20 vào tháng 2-1956, Khơrutsôp đã đọc văn bản báo cáo lịch sử, vạch ra những sai lầm với tinh thần tự phê dũng cảm của Đảng, hướng tiến mới của Đảng và xã hội Xô Viết. Trong một phiên họp kín, Khơrutsôp đã đọc bản báo cáo “ Về tệ sùng bái cá nhân và những hậu quả của nó”. Đại hội thông qua nghị quyết về tệ sùng bái cá nhân Stalin, khắc phục những phương pháp lãnh đạo hành chính quan liêu của Đảng. Một kế hoạch 5 năm mới được thông qua ( 1956 – 1960), với chỉ tiêu tăng sản xuất công nghiệp 55% so với năm 1955, tức là gấp 4 lần so với năm 1940, tăng nhanh sản xuất nông nghiệp để đáp ứng nhu cầu của nhân dân. Đại hội đã tuyên bố có thể ngăn ngừa được chiến tranh thế giới, chiến tranh không phải là định mệnh. Chủ trương cùng tồn tại, chung sống hòa bình, con đường tiến lên CNXH ở các nước mang những hình thức khác nhau, bạo lực và không bạo lực. Đại hội 20 thổi một luồng gió mới vào xã hội Xô Viết sau những năm ngột ngạt. Đại hội củng thổi một luồng gió mới vào phong trào quốc tế cộng sản. Sau đại hội lần 20 nhà nước Xô Viết đã tiến hành những cải tổ rộng lớn. Sức sáng tạo của nhân nhân được giải phóng, khởi dậy mạnh mẽ. Liên Xô đã tiến tới những đỉnh cao trong phát triển kinh tế và khoa học kỹ thuật. Tiêu biểu nhất là phóng vệ tinh nhân tạo vào tháng 10-1957. Phóng người du hành vũ trụ đầu tiên trên thế giới ( tháng 4-1961).

Tháng 1-1959 Đại hội lần thứ 21 của Đảng CSLX đã tuyên bố, chủ nghĩa xã hội đã thắng lợi hoàn toàn và triệt để ở Liên Xô. Kế hoạch 7 năm được thông qua ( 1959-1965) để xây dựng cơ sở vật chất của chủ nghĩa cộng sản.

Thời kì đó, như nhà Xô Viết học Nguyễn Kiến Giang của Việt Nam, người có mặt ở Liên Xô những năm tháng đó, sau này nhớ lại và đã tâm sự: Trong không khí xã hội cởi mở, khi đưa được Gagarin lên vũ trụ, người Xô Viết có tâm lý say xưa, người ta dường như đã bắt đầu sờ thấy được… ngày mai cộng sản, như sắp sờ thấy được… mặt trăng (!)

Nhưng sự việc không đơn giản, thực tế diễn ra khắc nghiệt nhiều hơn so với mong đợi của nhân dân. Cuộc đấu tranh để thay đổi trạng thái xã hội theo chiều hướng mới đã vấp phải sức kháng cự quyết liệt và dai dẳng của những thế lực bảo thủ và quan liêu trong bộ máy Đảng và nhà nước.

Những kẻ quen sống đặc quyền đặc lợi về cả vật chất và tinh thần, những kẻ núp bóng tệ sùng bái cá nhân bị những cải cách đụng chạm trực tiếp. Sau một thời gian co lại, họ đã lợi dụng những nhược điểm và sai lầm của những người lãnh đạo mới, mà trước hết là của Khơrutsôp để phản kích. Trong khi phá cái cũ, Khơrutsôp đã không đề ra được những giải pháp mới đúng đắn, nóng vội và duy ý chí. Ví dụ như áp đặt việc thay đổi cơ cấu nông nghiệp, chia tổ chức đảng ở các cấp thành hai bộ phận khác nhau: công nghiệp và nông nghiệp. Trong khi phá vỡ các cũ, lại dùng những biện pháp cũ, như khai trừ nhà thơ lớn của đất nước là Paxtecnăc ra khỏi hội nhà văn vì viết cuốn bác sỹ Givago, đề cao vai trò của Luxencô trong lĩnh vực nông học ..v..v..v và ..v..v.. Dưới chiêu bài “ chống chủ nghĩa xét lại ở Liên Xô”, họ đả kích tất cả những chủ trương đối nội và đối ngoại của Liên Xô, chia rẽ phong trào cộng sản quốc tế ..v..v.. chúng gây ra những cuộc khủng hoảng quốc tế mà sự kiện vùng Caribê tháng 10 năm 1962 đặt thế giới bên bờ chiến tranh hạt nhân là một ví dụ điển hình.

Trong hoàn cảnh hết sức phức tạp ấy, quá trình dân chủ hóa do đại hội 20 đề xướng bị chặn đứng. Tháng 10-1964 hội nghị Trung ương đảng Cộng sản Liên Xô đã phê phán cái gọi là “chủ nghĩa chủ quan duy ý chí”, gạt Khơrutsôp ra khỏi chức vụ bí thư thứ nhất và đưa Brêgiơnep lên thay. Lịch sử Liên Xô lại chuyển sang một thời kỳ phức tạp mới.

20 năm cầm quyền của Brêgiơnep là 20 năm trì trệ mà “ cơ chế kìm hãm” chiếm ưu thế. Từ sau khi Khơrutsôp bị gạt khỏi chức vụ bí thư thứ nhất, Liên Xô bị giằng xé giữa hai xu thế đối lập nhau mà xu thế quan liêu bảo thủ thắng thế. Bọn quan liêu bảo thủ xuất hiện và củng cố địa vị, thế lực từ trên xuống dưới, từ cao đến thấp, chúng dung dưỡng bọn tham nhũng, thói bịp bợm, nạn nghiện ngập thâm nhập cả vào giới lãnh đạo cao cấp. Trong công tác cán bộ, sự đề bạt theo nguyên tắc trung thành với cá nhân. Khuyến khích thói xu nịnh và tâng bốc, tách rời nói là làm. Trong xã hội xuất hiện tâm lý tiêu dùng, “ sùng bái cái tầm thường”. Quần chúng chán nản, thờ ơ với mọi thứ. Có thể nói, dưới triều đại Brêgiơnep, xã hội Liên Xô “ tan rã về đạo đức.” ! Về năng lực sản xuất, sự phát triển theo chiều rộng bị cạn kiệt. Chi phí sản xuất ngày một tăng mà hiệu quả ngày một thấp. Xã hội Liên Xô không vượt qua được sự trì trệ và đình đốn.

Ngày 7-11-1982 theo thường lệ, Matxcơva tổ chức diễn binh kỷ niệm CM Tháng Mười. Brêgiơnep cùng các lãnh đạo đứng trên lễ đài vẫy tay chào quần chúng. Ba ngày sau Brêgiơnep chết. Mấy ngày sau nhân dân hân hoan đoán nhận tin Anđropop được cử làm tổng bí thư mới của đảng. Những yêu cầu đổi mới CNXH ở Liên Xô đã trở nên chín muồi, vì vậy những người cộng sản Liên Xô hân hoan khi TBT mới Anđropop tuyên bố khi nhận chức: “ Từ rất lâu chúng ta đã quen bằng lòng với những biện pháp nữa vời – bây giờ là lúc phải giành lại những thời gian đã mất”. Anđropop bắt tay vào những công việc cải cách với một nghi lực hiếm thấy. Bắt đầu là lập lại kỷ cương trong lao động, chặn đứng tình trạng tham nhũng đang lan rộng, hoàn thiện và cải tổ cơ cấu kinh tế,… Một số lãnh đạo từ cơ sở đến cao cấp bị thay thế. Xã hội Xô Viết bắt đầu rung chuyển…

Nhưng ngày 9-2-1984 Anđropop từ trần trong sự bàng hoàng của nhân dân Xô Viết.

Trecnenkhô được cử lên thay thế. Cái đà khởi động dưới thời Anđropop “ dần dần chựng lại” nhưng nhận xét của một nhà quan sát nước ngoài.

Ngày 10-3-1985 Trecnenkhô mất!

Goocbachôp, người trẻ nhất trong Bộ chính trị ( 54 tuổi ) được cử lên thay. “ kỷ nguyên Goocbachôp” bắt đầu.

Ngày 23-4-1985, tức chỉ ít ngày sau khi lên nắm quyền Goocbachôp triệu tập hội nghị Ủy ban trung ương đảng, một hội nghị được coi là một bước ngoặt lớn trong lịch sử Liên Xô. Tại hội nghị đó, Goocbachôp đề ra chiến lược phát triển xã hội và kinh tế, được gọi là “ chiến lược gia tốc”.

Từ đó đến lúc Liên Xô tan rã, Goocbachôp đọc diễn văn 7 phút trên truyền hình từ chức, công cuộc cải tổ, đổi mới ở Liên Xô đã diễn ra như thế nào thì tất cả chúng ta, những người Việt Nam và nhân loại tiến bộ đã thấy và đã không biết bao nhiêu tranh cãi, bao nhiêu bút mực đã đổ ra để lý giải về sự sụp đổ, tan rã của “ đế quốc” Liên Xô.

Đó cũng là mục đích chính của bài viết này – nhân 100 năm ngày “ rung chuyển thế giới”. (7/11/1917 – 7/11/2017)

Những gì mắt thấy tai nghe

May mắn cho người viết là được có mặt ở Liên Xô đầu năm 1991 trong một chuyến đi “ công tác” được chứng kiến tận mắt, nghe tận tai, do các bạn Nga trong ban Tiếng Việt của Đài Phát thanh đối ngoại Liên Xô nói tiếng Việt rất thạo, nói về tình hình Liên Xô lúc đó. Tức tình hình Liên Xô lúc gây cấn nhất và chỉ vài tháng sau, Liên Xô tan rã. Sở dĩ tôi đặt chữ “ công tác” trong dấu nháy ( “ ”) vì thực chất là đi chơi, nói đi công tác để cho oai mà thôi (!) hai nước với danh nghĩa trao đổi phóng viên, hàng năm có những cuộc giao lưu. Lúc vui vẻ thì người ta đi hết rồi, nay mới đến lượt tôi, kẻ thường trú tận mãi đồng bằng Sông Cửu Long xa xôi.

Từ TP.HCM, tôi ra Hà Nội và nằm chờ máy bay để đi Matxcơva. Gia đình, bạn bè trong giới báo chí văn nghệ, ai củng ái ngại cho tôi. Vì lúc đó Liên Xô rất khổ, cái gì cũng thiếu thốn, còn thiếu thốn và “ nghèo” hơn cả Việt Nam lúc đó! Có bạn thật thà hỏi tôi: Nghe nói ông ở trong ấy, viết lách củng được, bài gửi ra, Đài phát thanh liên tục, báo Nhân dân đăng liên tục, vậy mà sao người ta lại kỷ luật đầy ông đi Liên Xô lúc này?! Trước lúc bay, tôi lên Bộ Thủy sản gặp Bộ Trưởng Nguyễn Tấn Trịnh. Ông Trịnh cho tôi 10 chai Lúa mới, 10 cây thuốc lá Vinataba để làm quà cho các bạn trong Ban Tiếng Việt Đài Mátxcơva. Ông Trịnh còn viết cho tôi một lá thư bằng tiếng Nga gửi cho Bộ Trưởng Bộ nghề cá Liên Xô đề phòng có khó khăn gì thì tôi gặp Bộ trưởng nghề cá Liên Xô nhờ giúp đỡ. Sở dĩ có sự ưu ái này vì tôi tuy không ở trong ngành thủy sản nhưng được Bộ trao nhiều bằng khen và sau này còn trao “ Huy chương vì sự nghiệp phát triển nghề cá”. Lúc đó ở Liên Xô Goocbachôp đang cấm rượu nên ông Bộ trưởng tặng “ Lúa mới” Việt Nam là tâm lý lắm!

Vợ tôi mua cho tôi son phấn, bút kẻ lông mày… để tặng Irina, nữ trưởng ban Việt ngữ đài Mátxcơva. Cô em dâu họ mua hộ tôi 10 cái đồng hồ điện tử để “ bán lấy tiền tiêu vặt”! Riêng tôi mua 2 bình hoa sơn mài Việt Nam và 10 cây viết “ bic” Mỹ tặng Ban Việt ngữ đài Mát. Cái vali đi “ công tác” của tôi nặng như cái cùm! Chỉ nhìn vào những thứ mà tôi mang đi Liên Xô, cũng đã nói lên sự khan hiếm hàng hóa ở Liên Xô lúc đó.

Mátxcơva tháng 3-1991, đi trên đường phố, lên xe buýt, xuống tàu điện ngầm thấy một không khí rất trầm uất. Người Nga nào mặt mũi cũng đăm chiêu, hình như trong đầu họ chứa chấp nung nấu, dồn nén một cái gì ghê gớm lắm. Không ai nói với ai một câu nào, không thấy một nụ cười nào trừ những nụ hôn say đắm của những cặp trai gái siết chặt lấy nhau dưới ga tàu điện ngầm! Không khí xã hội oi bức như đêm trước của một ngày giông bão lớn hôm sau. Nhìn những bà già buồn bã xếp hàng mua dưa chuột muối, những người đàn ông Nga to lớn xếp hàng rồng rắn để mua những cái pin nhỏ bé cho chiếc đồng hồ điện tử đeo tay của mình, tôi không khỏi ngậm ngùi cho số phận của nhân dân Xô Viết. Chính những bà cụ già kia là mẹ của những chiến sỹ Hồng quân đã hy sinh trong chiến tranh giữ nước vĩ đại. Chính những người công dân Nga to lớn đang xếp hàng mua pin cho chiếc đồng hồ điện tử của mình là những người đã bay lên vũ trụ đầu tiên trong lịch sử con người. Tôi hỏi một bạn trong ban Việt ngữ đài Mátxcơva thì được đồng nghiệp của tôi trả lời (bằng tiếng Việt): thời Brêgiơnep thì cái gì chúng tôi cũng có, nhưng chẳng bằng ai. Còn bây giờ cải tổ thì chẳng có cái gì cả!

Tôi muốn dừng ở đây để nói về cái vế “ cái gì cũng có nhưng chẳng bằng ai”! Đúng là như thế. Tôi nhờ một đồng nghiệp là phóng viên nhiếp ảnh, và khó khăn lắm, anh mới mua hộ tôi một cái máy ảnh nhãn hiệu Zenit nổi tiếng của Liên Xô còn tương đối mới để làm kỉ niệm cho chuyến đi. Nhưng cái máy ảnh này không có đèn fax. Muốn chụp có đèn phải gắn cái đèn vào máy, và cái đèn fax đó, lại có dây điện để mỗi khi muốn chụp có đèn thì dùng dây cắm vào ổ điện. Mỗi khi di chuyển, phải rút ổ cắm ra, rồi lại cắm vào ổ khác mới chụp có đèn được! Làm được vệ tinh, vũ khí hạt nhân… nhưng hàng tiêu dùng cho nhân dân thì tồi tệ đến thế. Cái đồng hồ điện tử bấy giờ ở Hà Nội trẻ em đi học cũng có để đeo tay. Thế mà ở Mátxcơva lúc đó là thứ thời thượng với đàn ông Nga. Vì thế mới có cảnh xếp hàng rồng rắn để mua pin cho đồng hồ điện tử!!! Lúc đi, cái vali của Trần Kiên trưởng đoàn của tôi đã ắp những quần lót phụ nữ hàng Thái Lan. Ông Trưởng đoàn của tôi có vợ đang lao động làm thuê bên Nga nên ông đem sang cho vợ bán. Vì thế, khi Ban Tiếng Việt đài Mát mời tôi và Trần Kiên phát biểu cảm tưởng trên đài, tôi đã nói: Khi đi từ Hà Nội sang Mát, tôi thấy mọi người đều đem quần áo lót phụ nữ sang Liên Xô để bán. Điều đó chứng tỏ rằng, Liên Xô chỉ vĩ đại ở tầm vĩ mô, nhưng phần vi mô thì cái quần lót phụ nữ lại thiếu!!! ( qua tấm kính phòng thu âm, tôi thấy các bạn Nga đều gật gù tán đồng ). Nhưng khi tôi nói tiếp: Tôi tin là công cuộc cải tổ ở Liên Xô hiện nay sẽ khôi phục những nguyên tắc Lêninnít của CNXH… ( nói đến đấy, tôi thấy mọi người bên ngoài đều lắc đầu, xua tay)!!!

Thì ra chính các bạn Nga, đã không tin gì công cuộc cải tổ sẽ đi đến đích. Có bạn còn hỏi tôi: Anh có biết vì sao Lê Nin là người nói đến dân chủ nhiều nhất ở Liên Xô không? Còn chưa biết trả lời thế nào, thì anh bạn đó đã nói: Vì có người thứ hai nói đến dân chủ thì đã bị ông ta đập đầu chết rồi! Chính người Nga đã chán ghét lãnh tụ của họ đến thế cơ mà! Thời gian ở Đài Mát, tôi còn được nghe rất nhiều giai thoại về CNXH ở Liên Xô, có thể thu gom để viết thành một cuốn sách “ Tiếu lâm thời cộng sản”!

Tôi học thuộc mấy câu tiếng Nga. Lên xe buýt, tôi đứng ở đầu xe nói lớn: tôi là nhà báo Việt Nam, xin hỏi các bạn: Goocbachôp? Cả xe đều lắc đầu, xua tay. Tôi lại hỏi: Enxin? Mọi người gật đầu tán thưởng. Lúc đó nhân dân đã chán Goocbachôp vì đời sống quá khó khăn và lại trông đợi vào Enxin.

Ở các cuộc biểu tình, người ta trưng biểu ngữ: Enxin là nước Nga! Sắp đến ngày về Irina hỏi tôi: thế anh Phú Khải không định tìm hiểu cái gì à? Sở dĩ Irina hỏi thế vì ngày làm việc đầu tiên, Irina hỏi về các yêu cầu tìm hiểu của đoàn. Trưởng đoàn Trần Kiên nói một thôi. Irina ghi chép đầy đủ. Đến lượt tôi, tôi trả lời: Chẳng tìm hiểu cái gì cả! Irina hỏi tại sao? Tôi nói : Đi máy bay của hãng Liên Xô Airoflôt thấy các cô tiếp viên đẹp như sao trên trời, sang đây thấy nhà cao cửa rộng, ga tàu điện ngầm như cung điện… là tìm hiểu rồi chứ còn gì nữa!

Mọi người đã cười vui vẻ!

Còn tiếp

Lê Phú Khải (VNTB)

Advertisements