“Con người là một đam mê vô ích”

Trong Hiện Hữu và Hư Vô, con người mang khát vọng hướng đến trạng thái « tự nó – vì nó » từc vừa có sự yên ổn tiện nghi của « tự nó », vừa thỏa mãn nhu cầu tự do với hiện hữu « vì nó ». Khát vọng ấy chính là đạt đến một trạng thái tương đương với sự hiện hữu của … Thiên Chúa ! Khỏi nói là nó không thực tế, nên chỉ là « một đam mê vô ích ».

« Hiện hữu có trước bản chất »

Nếu bản chất có trước, thì nó đã quy định hiện hữu, hiểu như « hiện hữu vì nó », hoàn toàn tự do, không bị quy định. Vì thế bản chất chỉ có thể đến sau hiện hữu.

“Những kẻ chống Cộng là đồ chó”

Theo Sartre mỗi giai đoạn lịch sử được giải thích bởi một lý thuyết tổng hợp những vận động của xã hội loài người. Trong giai đoạn mà ông quan sát, lý thuyết ấy là học thuyết Marx, biểu hiện bằng lý tưởng Cộng Sản. Vì thế, những người không ý thức được dòng vận chuyển ấy của lịch sử, mặc nhiên nằm ngoài cái gọi là « loài người được tóm tắt bằng lịch sử », tức không nhận diện được « nhân tính » của mình như thành phần của lịch sử loài người biết ý thức chính nó.

“Địa ngục là tha nhân”

Theo Sartre, tha nhân nhìn chúng ta như sự vật, như « hiện hữu tự nó », được ấn định sẵn, « phải như thế ». Điều này xóa bỏ tự do, xóa bỏ khoảng cách giữa « hiện hữu tự nó » và « hiện hữu vì nó », không bị quy định, nền tảng của tính Nhân Bản. Tha nhân tạo nên một thế giới trong đó sự hiện hữu ngẫu nhiên, « vì nó », không lý do, không chịu quy định, của chúng ta, không có chỗ đứng. Giữa những con người mang những vai trò rõ rệt, những con người hiện hữu vì vai trò ấy chúng ta như kẻ lạ mặt, lạc lõng, bơ vơ … Đó là địa ngục.

Quan điểm này bị thay đổi nhiều trong Phê Bình Lý Trí Biện Chứng, khi Sartre phân tích hành động tập thể.

Cần nói là nó hoàn toàn bị lật ngược với Levinas, qua khái niệm « hiện hữu vị tha », hiện hữu vì tha nhân (xem bài phê bình phim Gran Torino : http://tho-van-phim.blogspot.fr/2015/11/gran-torino.html).

“Sự chết không bao giờ đem lại ý nghĩa, mà ngược lại tước bỏ mọi ý nghĩa của cuộc sống”

Đâu là ý nghĩa của cuộc sống đối với một triết gia hiện sinh ? Ý nghĩa ấy chỉ có thể nằm trong sự trở thành, trong câu chuyện được viết lên vào mỗi giây phút, tức như thể nó không cần phải kể bất cứ gì.

Sự chết thì chỉ có ý nghĩa như kết cuộc của một câu chuyện. Ý nghĩa của nó là ý nghĩa của câu chuyện được kể lại. Vì thế, ngoài khía cạnh hiển nhiên là sự chết cắt đứt dòng trở thành của cuộc sống, ý nghĩa mà người ta gán cho nó không những hoàn toàn xa lạ với thái độ hiện sinh, mà chính là sự triệt tiêu cái ý nghĩa của cuộc sống được hiểu như « không cần phải kể bất cứ gì » mà chúng ta vừa bàn đến.

“Mọi hiện hữu sinh ra không lý do, kéo dài vì hèn nhát và chết bởi tình cờ”

Bối cảnh của câu này là tiểu thuyết « Buồn Nôn ». Roquentin, nhân vật chính, nhìn sự vật trần truồng, vô nghĩa, hay nói đúng hơn là không còn được che đậy bởi những cái gọi là « ý nghĩa » được người đời tạo nên. Không còn ý nghĩa, không còn « để làm gì », không còn « tại sao », đó là sự phục thù của thực tại trên mộng tưởng hư huyễn của con người. Hiện hữu chỉ hiện hữu vì nó hiện hữu. Sự chấm dứt hiện hữu cũng thế.

Tuy nhiên, chính vì thế giới mang tính ngẫu nhiên, vì không có gì được định trước, nên tất cả đều có thể xảy đến. Một điệu nhạc, một gặp gỡ, một hương thơm, một ánh mắt, vị ngọt của một quả nhãn, cảm giác mát rượi của một ly bia, cảnh hoàng hôn … đều có thể thay đổi tất cả. Buồn nôn không còn nữa, cuộc sống từ nặng nề trở nên thanh thoát, và khoảng thời gian đang sống (hiện sinh) có được một biện minh.

Con người mang trong nó khả năng thoát khỏi địa ngục. Trước sự vô nghĩa, nó biết trả lời bằng : Tự Do. Và Roquentin gián đoạn luận án dang dở của mình, để viết một tiểu thuyết …

Nguyễn Hoài Vân gửi đến Diễn đàn triết học Việt Nam

Tải xuống Ebook Tuyển tập các bài viết của nhà nghiên cứu triết học Nguyễn Hoài Vân tại: Download

Advertisements