Cần nói ngay là Vô Thức ở đây được quan niệm như nơi người ta dồn nén những gì ý thức không muốn nhận biết. Dồn nén là một trong bốn cơ chế của sự hình thành Vô Thức, theo thuyết Phân Tâm của Freud.

Sartre cho là muốn dồn nén bất cứ điều gì thì điều ấy đã phải được ý thức, và được phê phán. Vì thế, cái Vô Thức mà Freud mô tả, chỉ là một phần của ý thức mà người ta chọn không nhìn đến, vì không đủ can đảm chấp nhận những gì nó chứa đựng. Đó chẳng qua là kết quả của sự dối trá với chính mình.

Hiểu như thế, con người không còn bị bị quy định bởi những thế lực “bí mật” mai phục trong bóng tối của Vô Thức nữa, mà có thể nhìn thẳng vào tương lai, tự do viết lên câu chuyện của cuộc đời mình. Điều này không có nghĩa là con người không phải chịu rất nhiều quy định khác (đến từ di truyền, tiến hóa, môi trường, xã hội, v.v…) nằm trong cái mà Sartre gọi là “hiện hữu tự nó”.

Trong lãnh vực trị liệu, Freud tìm trong Vô Thức những dồn nén tích tự từ quá khứ, như căn nguyên của các chứng bệnh tâm lý. Sự phân tích, tìm kiếm này có thể kéo dài nhiều năm. Woody Allen cho biết “giai đoạn khó khăn nhất trong phân tâm trị liệu là … tám năm đầu !”
Khi đã loại bỏ khái niệm Vô Thức như Freud quan niệm, thì nhà tâm lý trị liệu có thể không cần lục tìm căn nguyên của trục trặc tâm lý trong quá khứ nữa, mà trực tiếp hướng đến tương lai, để giúp bệnh nhân xây dựng một “dự án”. Các phương pháp tâm lý trị liệu hiện đang thịnh hành đều áp dụng quan điểm này. Thí dụ trước một người sợ những không gian đóng kín, người ta sẽ không ra công “phân tâm”, tìm trong quá khứ một biến cố chấn thương nào đó, lần lên đến lúc sơ sinh, hay cả trong bụng mẹ, mà đề nghị một chương trình luyện tập từ từ cho người ấy quen dần, và không còn sợ những nơi đóng kín nữa. Thường chỉ mất khoảng 10 tuần, hay ít hơn.

Sự đối chọi này có thể được coi như đối chọi giữa quá khứ và tương lai, hay giữa “định mệnh” và tự do. Charles Pepin tưởng tượng một mẩu đối thoại giữa Sartre và Freud như sau :
Freud bảo : “làm sao ông có thể nghĩ mình chữa lành bệnh chỉ bằng cách vạch ra cho bệnh nhân một chương trình, một dự án ?”
Sartre trả lời : “như thế vẫn còn hơn là ném vào mặt họ một định mệnh !”

Nguyễn Hoài Vân
26/10/2014

(*) Vô thức cũng có thể được quan niệm như một “tập hợp giải pháp”, hay đơn thuần như một “nơi tàng trữ” (nghĩa chữ “Alaya” trong Sanskrit), hoặc một tập hợp những hoạt động “không được ý thức” của bộ óc với 150 ngàn tỷ kết nối giữa các tế bào thần kinh.

Tác giả gửi bài đến Diễn đàn Triết học Việt Nam.

Tải xuống Ebook Tuyển tập các bài viết của nhà nghiên cứu triết học Nguyễn Hoài Vân tại: Download

Advertisements