V. Khi võng lưới siêu hình trở thành đẳng cấp thế tục

Có một lý thuyết nào khả dĩ hơn cho vấn nạn Tây tạng – tức là cho ý chí không lập quốc của dân tộc này? Để đào sâu hơn về phương diện suy lý này, chúng ta hãy tìm đến Marcel Gauchet qua “The Disenchantment of the world: A political history of religion”(7). Trong tác phẩm quan trọng này, Gauchet đã phác họa một cấu trúc lý thuyết mới cho tính tương hệ giữa tinh thần tôn giáo và định chế quốc gia. Theo Gauchet thì tôn giáo sơ khai mới đích thực là tôn giáo, khi nó còn là một nội dung thần đạo dung hóa tâm thức con người với thiên nhiên. Ở đó, con người hòa hợp và thống nhất với khách quan trong một trật tự ngoại thân nhưng phản ảnh được tầm mức linh thiêng của bản thân cá thể. Trong khung cảnh mà thần linh và ta chính là một, khách quan và chủ quan không có biên giới chia cách, đối thể kiến thức và người hiểu biết không có sự đối diện tương quan lưỡng cực. Ở đây, năng lực tôn giáo là sự khai mở của tiềm năng thiên nhiên và linh thánh trong tất cả. Ta và vật không có một phân cách vong thân. Con người tôn giáo sơ khai không có quốc gia và không có ý thức quốc gia vì mạng lưới thiên tạo, trong đó có tư duy và ý chí, đã thỏa mãn được ý chí trật tự đẳng cấp của con người. Tâm thức thời gian của họ mang cùng thể thức với cảm nhận không gian khi mà quá khứ hiện thân qua thiên nhiên với đầy năng lực linh thiêng nguyên thuỷ của nó. Họ tìm lại được và bước vào trong không và thời gian nguyên thuỷ bằng nghi lễ cùng thần linh. Trong nghi thức, thể tính linh thiêng của trời đất, vật và ta, đồng với tha nhân tham dự vào năng lực cập nhật hóa toàn thể. Thượng đế, Trời, Phật, Chúa chưa có hiện thân như là những chủ thể khách quan mà con người hướng đến như là một sự tách biệt về đẳng cấp, và vì thế, con người sơ khai tham dự vào thể tính linh thiêng trong muôn vật mà không có nghi thức cầu nguyện. Đó là một mẫu người hạnh phúc nguyên sơ trong một xã hội “vô quốc thể” (stateless).
Theo Gauchet thì không hiểu vì đâu và với lý do nào – như là điều bí ẩn lớn của lịch sử tôn giáo khắp nơi – thì vào khoảng 500 năm trước Công nguyên, giai thời mà Karl Jasper gọi là “the Axial period”, các tôn giáo lớn, Do thái, Phật, Upanishadic, Khổng, Lão, Platonic, xuất hiện. Đây là thời quán tách rời, cách đoạn nhân loại với quá khứ tôn giáo nguyên sơ, để từ đó, tâm thức tôn giáo con người bị ngăn cách ra khỏi tính chất dung thông đồng nhất từ quá khứ. Đây là lúc mà tính thể linh thiêng và dung hợp giữa ta và vật chia thành hai bờ. Một bờ của đẳng cấp siêu hình vĩnh hằng đối với một bờ bên này của nhân gian bị bỏ rơi trong đày đọa, lạc lối. Hình ảnh và ngôi vị thần linh xuất hiện. Trời, Phật, Chúa được thành hình và khách thể hóa thành ra những đơn vị tuyệt đối tách biệt, xa rời con người đang là. Đây là thời điểm mà lịch sử con người và thế giới ngày nay bắt đầu xuất hiện với mầu sắc sử tính được phân định bởi ý thức lưỡng cực giữa khách và chủ quan. Nghi thức cầu nguyện và chủ nghĩa cứu độ xuất hiện. Ta nay bất lực với Trời, với Phật, Thượng đế trong một khoảng cách quá xa. Con người bắt đầu đi vào căn bệnh bất an khi năng lực tri thức bắt đầu được khai sáng và sử dụng. Đây chính là huyền thoại ẩn dụ trong kinh Cựu Ước của Thiên Chúa giáo khi mà Eve cắn trái táo (kiến thức) và bị Chúa Trời đuổi ra khỏi thiên đàng Eden hạnh phúc. Võng lưới thiên nhiên, ta và vật trùng trùng linh hiện, nay được chuyển hóa thành cấu trúc trật tự khách quan(8). Và hiện thân đầu tiên và quan yếu nhất trong sự sinh nở trật tự cấu trúc khách thể này là định chế quốc gia.
Chủ nghĩa quốc gia đồng thời phát xuất cùng chủ nghĩa tôn giáo sau giai thời “the Axial period” này. Sự sinh sôi, phát triển của cả hai đồng nghĩa với sự hình thành cấu trúc trật tự đẳng cấp. Phía tôn giáo thì đẳng cấp trở nên rõ rệt. Thần linh có ngôi vị và niềm tin có đẳng cấp, từ ngôi cao nhất là Trời, Chúa, Thượng đế, dưới đó là thánh, thần, giáo hội, tăng lữ, đền thờ, kinh thánh, giới luật, con chiên, tín đồ, kẻ ngoại đạo, phản đồ, quỷ sứ, Satan, địa ngục. Cá nhân trong hệ thống tôn giáo bị xếp hạng và xử lý tùy theo vị trí này. Và cũng như thế cho hiện tượng cấu trúc trong định chế quốc gia. Vua chúa, hoàng đế, đến quan, thần, quân dân thể hiện một trật tự đẳng cấp song song với nấc thang thứ bậc trong tôn giáo. Thể tính linh thiêng như thế nào thì cấu thành quyền hành thế tục sẽ như thế ấy. Theo Gauchet thì xưa nay chúng ta vẫn coi sự phát triển này là một hiện thân “tiến bộ” thoát ly ra khỏi một quá khứ niềm tin vô tôn giáo, thiếu tổ chức, không minh bạch, không thần đế, hỗn loạn. Nhưng Gauchet cho rằng đây là một sự hiểu lầm lớn. Khi tôn giáo đã trở thành cấu trúc, khi Thượng đế và Trời đất linh thiêng đã trở thành ngôi bực khách quan, đây là lúc mà sự thoái hóa tâm thức tôn giáo bắt đầu. Gauchet gọi hiện tượng “tôn giáo”, như những tôn giáo lớn mà nhân loại hiện nay đang có, bắt đầu từ một sự “thoát ly khỏi tôn giáo” (the exit from religion). Khi tâm thức tôn giáo sơ khai bị gãy vở, đánh mất tính dung hòa của cá nhân với bản thể linh thiêng, đó cũng là lúc mà vai trò của quốc gia phải xuất hiện để thay thế cho tính thể thiêng liêng tự nhiên bằng quyền lực và thẩm quyền thực tại. Quốc gia, qua ngôi “thiên tử” là cơ năng đại diện và cầu nối, the agency, giữa chủ thể siêu hình với con người. Quốc thể là hiện thân của quyền năng Thượng đế trên cõi thế gian nhằm hoàn tất cho một ý chí và chủ đích siêu nghiệm.
Gauchet cho rằng tâm thức tôn giáo nằm trong “cái nguyên lý chuyển động được thay thế cho sự tĩnh (inertia)”. Nó là “một năng ý phủ định chính mình được tái điều hướng về tới thái độ chấp nhận và ước muốn phục hưng những nguyên lý (siêu hình) cơ bản qua cơ chế xã hội” – tức là quốc gia. Định chế quốc gia là hiện thân của ý chí tự phủ định trong mối tương quan tiêu cực của cá nhân đối với chính mình(9). Nguyên lý chuyển động, tức thay đổi và chuyển hóa, trong tính bất khả thể đối với Thượng đế siêu hình, nay đã có đối thể khách quan cho con người nhúng tay vào tham dự. Ta tôn thờ một Thượng đế và cầu xin ân huệ siêu hình vì ta không thể tác năng ý chí của cá thể vào đó được. Còn đối với quốc gia, nó là cơ năng Thương đế trong trần gian, mà ta có thể tham dự để chuyển hóa. Chính trị do đó là hoán thân của ý chí tôn giáo sơ khai nay đã hoàn toàn bị bất lực. Tuy nhiên, bản thể của quốc gia và hệ thống đẳng cấp quyền lực của nó vẫn mang bản chất thuần phủ định khi mà nền tảng sinh hữu cho ta và thế gian không nằm ở cấu trúc tổ chức xã hội, mà là ở cõi siêu hình nay đã được giao trả lại cho Thượng đế. Thế giới, nhất là trong giáo lý nhà Phật (cõi Ta bà) và Thiên Chúa (sáng thế), phát sinh từ một hiện tượng lạc mất tinh hoa từ bản thể, mà Hegel gọi là “negativity”. Từ trong bản chất phủ định của trần gian trong liên hệ đến Thượng đế, con người tự bản chất sâu thẳm, tự trong vô thức, đồng mang một năng ý phủ định đối với tính phủ định này để xác nhận lại tính thể siêu hình vượt thoát của tự-ngã. Vì vậy mà cá nhân qua vai trò công dân yêu thương tổ quốc của mình như là một định danh trừu tượng cho ngã thể – trong khi đồng lúc muốn phủ định nó trên thực chất tồn tại. Lòng ái quốc là niềm trăn trở bản thể cho tình huống sinh hữu của con người như là một đơn vị tinh thần – mà nó chỉ có thể được thoả mãn khi cá nhân vượt qua thói quen và bản năng hợp quần và định danh với xã hội để đem tâm thức mình qua khỏi tình cảm tổ quốc. Từ đó, con người – và chỉ có một thể loại con người, đó là con người tôn giáo – từ hai ngàn năm trăm năm qua đã từng mang hai gánh nặng ý thức và tình cảm. Một cho tổ quốc và thuộc tính đẳng cấp trần thế; cái kia là ý chí tôn giáo qua biểu tượng cho thể tính siêu hình và tinh thần tuyệt đối mà ta đã đánh mất trong cơ sự làm người trần gian. Nhân loại không thể một thân, một tim, mà thờ “hai chúa” dù là thân xác mỗi người thì có đến hai vai – vì thế mà họ không vươn cao lên được chủ đích cứu cánh giải thoát trong cuộc lữ hành sinh hữu. Quốc gia, từ đó, là một giải pháp toàn diện nhằm giải quyết tính phân cực siêu hình. Ta yêu tổ quốc cũng như ta thờ Trời Phật. Gánh nặng thì đè lên trên hai vai cho quốc gia và thần linh nhưng trái tim của con người nay chỉ còn một Thượng đế. Quốc gia là chén cơm chay cần thiết giúp hành giả có cơ năng để thiền định; còn lòng ái quốc thì chỉ như là cơn đói dành cho chén cơm ấy. Quốc gia chỉ là một “pháp phương tiện thiện xảo”, hay “chiếc thuyền bát nhã”, để ta đạt được chân lý tối hậu trong cơ sự làm người. Hay nói cách khác, quốc gia là một thời quán quá độ thiết yếu khi tâm thức của con người tôn giáo đã bị hoàn toàn bất lực với chính mình và trần gian.

Tác giả Nguyễn Hữu Liêm- hiện đang là giảng viên triết học tại Hoa Kỳ, gửi đến Diễn đàn Triết học Việt Nam.

Tải xuống file Ebook Tuyển tập các bài báo triết học của Nguyễn Hữu Liêm : Download

Tải xuống trọn bộ Quốc gia như ảo thức đọa đày: Một lý thuyết về Tây Tạng tại: Download ( chờ 5 giây rồi bấm vào Skip add)

Advertisements